Tôi làm thảo dược đã nhiều năm, tiếp xúc rất nhiều loại sâm, nấm, tam thất. Nhưng nói thật với các bác, để hiểu được tam thất Bắc, tôi phải nhờ đến một người: ông anh tôi – người dành gần 20 năm trồng sâm Lai Châu, trồng tam thất Bắc, và cũng là nhà báo chuyên viết về dược liệu – nông nghiệp.
Anh ấy không chỉ biết tam thất trên sách vở, mà còn biết tính cách của từng loại củ, từng vùng trồng, từng thổ nhưỡng, từng năm thời tiết khác nhau ảnh hưởng tới củ ra sao. Những cái đó không có trong giáo trình nào, chỉ có trong “mồ hôi và đất”.
Nhiều đêm ngồi với anh, anh kể cho tôi nghe về:
-
vì sao tam thất Bắc có loại vài trăm, có loại vài chục triệu
-
vì sao hàng Trung Quốc nhìn đẹp mà chất lại kém
-
vì sao tam thất 6 năm tuổi lại là đỉnh cao
-
vì sao nhiều người bị lừa khi mua tam thất bột
-
vì sao định lượng saponin của tam thất già cao vượt cả sâm Hàn, sâm Trung
-
vì sao người ta cứ nghĩ “tam thất hoang = tốt” nhưng thực tế lại ngược
Tôi gom hết những kiến thức đó, cộng với những nghiên cứu quốc tế về hoạt chất trong Panax notoginseng, rồi viết thành bài Pillar này.
Đây sẽ là bài đầy đủ nhất về tam thất Bắc các bác từng đọc.
Bài lớn, nhưng cực kỳ đáng để các bác lưu lại.
Tam thất Bắc là gì? Vì sao được gọi là “nhân sâm thứ hai”?

Tôi nói thật với các bác, nếu không có ông anh tôi giải thích cặn kẽ, có khi đến giờ tôi vẫn nghĩ tam thất chỉ là một loại củ nhỏ nhỏ, đắng và hay dùng để cầm máu. Nhưng càng tìm hiểu, càng thấy tam thất Bắc thực sự là một kho báu của núi rừng Tây Bắc.
Tam thất Bắc, tên khoa học là Panax Notoginseng, thuộc họ Ngũ gia bì, cùng họ với nhân sâm. Nói cách khác, tam thất Bắc và sâm là anh em ruột, chỉ khác “địa chỉ nhà”.
Điểm giống lớn nhất là cả hai đều giàu saponin, hoạt chất quý có tác dụng mạnh lên tim mạch, tuần hoàn, máu huyết và hệ miễn dịch. Vì vậy dân gian mới gọi tam thất là:
“Kim bất hoán” – vàng cũng không đổi
và
“Nhân sâm thứ hai”
Nhưng nhiều bác không biết rằng:
-
Tam thất Bắc khó trồng hơn sâm
-
Thời gian thu hoạch lâu hơn (muốn ngon phải 6 năm trở lên)
-
Tỷ lệ hao hụt cao
-
Mỗi năm một vùng có thể mất trắng nếu khí hậu không thuận
Chính vì vậy, tam thất Bắc xịn hiếm hơn cả sâm thông thường.
Tôi từng nói với anh tôi: “Sao tam thất mà đắt bằng sâm vậy anh?”
Anh chỉ cười:
“Vì nó là sâm, chỉ có điều dân mình hay nghĩ nó là tam thất cho dễ gọi.”
Câu đó về sau tôi mới thấm.
Nguồn gốc – lịch sử trồng tam thất tại Việt Nam
Đa số người mua tam thất Bắc chỉ biết sản phẩm, chứ không biết lịch sử của nó rất thú vị. Tam thất Bắc có nguồn gốc từ tỉnh Vân Nam – Trung Quốc, đặc biệt hai châu Vân Sơn và Hồng Hà. Đây là vùng núi cao, khí hậu lạnh, gần như giống hệt Hà Giang – Lào Cai – Lai Châu của mình.
Ông anh tôi bảo:
“Ngày xưa dân vùng cao trồng tam thất dựa theo kinh nghiệm du canh, gặp khí hậu hợp là cây sống, không hợp là chết. Về sau có đoàn khoa học về nghiên cứu, lúc đó mới biết khí hậu Tây Bắc cực kỳ hợp để trồng tam thất Bắc.”
Tam thất Bắc được đưa vào trồng ở Việt Nam từ những năm 60–70. Những vùng trồng mạnh nhất gồm:
-
Hà Giang
-
Lào Cai
-
Lai Châu
-
Tuyên Quang
-
Một phần Lạng Sơn
-
Một số điểm núi cao ở Sơn La
Nhưng theo anh tôi, đỉnh nhất vẫn là Lai Châu – Hà Giang, vì:
-
Độ cao trên 1500m
-
Nền đất già, thoát nước tốt
-
Sương mù nhiều
-
Ánh nắng dịu
-
Mùa đông lạnh sâu
Những yếu tố này khiến tam thất tích lũy dưỡng chất chậm nhưng chắc, thớ củ dày, saponin cao.
Ông anh tôi – người vừa trồng sâm vừa trồng tam thất – khẳng định rằng:
“Tam thất Bắc Việt Nam trồng đúng vùng, đúng tuổi, chất không thua gì tam thất vùng Vân Sơn của Trung Quốc, thậm chí còn hơn”
Vậy nên tam thất Bắc của mình mới có giá trị thật sự cao.
Đặc điểm nhận dạng tam thất Bắc (hình thái – màu – mùi – vị – thớ)

Đây là phần mà ông anh tôi chia sẻ cặn kẽ nhất, vì anh bảo:
“Nếu chú không phân biệt được tam thất Bắc chuẩn, chú kinh doanh kiểu gì cũng sẽ gặp hàng rởm.”
Tôi ghi lại từng ý để các bác dễ hình dung.
Hình dạng bên ngoài
Tam thất Bắc xịn thường:
-
Nhỏ
-
Không tròn đều
-
Nhiều u cục
-
Rễ tơ nhiều
-
Chân củ cứng và già
Tam thất Trung Quốc nhìn đẹp hơn nhưng lại đều tăm tắp, còn tam thất Bắc chuẩn thì xấu xí, nhìn như một cục đất khô.
Mặt cắt ngang
Cắt đôi củ tam thất Bắc:
-
Thớ mịn
-
Lõi màu vàng nhạt hoặc xanh rêu
-
Củ rất cứng
Còn tam thất Trung Quốc:
-
Màu trắng hoặc vàng nhợt
-
Thớ to
-
Củ xốp và mềm hơn
Mùi
Tam thất Bắc có mùi:
-
Thơm dịu
-
Hơi hăng nhẹ nhưng dễ chịu
-
Mùi đậm hơn khi xay bột
Tam thất Trung Quốc thường:
-
Mùi nhạt
-
Đôi khi hơi hôi hoặc hắc do sấy lại
Vị
Tam thất Bắc:
-
Đắng gắt 3 giây đầu
-
Ngọt hậu rất lâu
-
Ngọt thanh, không ngọt kiểu hóa chất
Tam thất TQ:
-
Đắng nhẹ
-
Không hậu
-
Vị “phẳng”, không thay đổi theo thời gian
Độ cứng
Củ già 6 năm tuổi trở lên:
-
Rất cứng
-
Gõ vào nhau nghe tiếng “keng”
-
Rơi xuống nền xi măng không vỡ
Hàng non thì mềm, bóp hơi lõm.
Tam thất Bắc 1–7 năm tuổi khác nhau thế nào?

(Đây là yếu tố quyết định giá trị thật của tam thất)
Ông anh tôi bảo, muốn hiểu tam thất, hãy hiểu tuổi củ.
Tuổi càng lớn, hàm lượng saponin càng cao, củ càng rắn, càng đắt.
Dưới đây là bảng tóm tắt để bác dễ hình dung:
Tam thất 1 năm tuổi
-
Chỉ là cây con
-
Không có giá trị
-
Hàng Trung Quốc hay nhổ non bán
Tam thất 3 năm tuổi
-
Bắt đầu có saponin
-
Dùng được nhưng hiệu quả chưa cao
-
Giá rẻ nhất
Tam thất 4–5 năm tuổi
-
Củ bắt đầu chắc
-
Saponin bắt đầu mạnh
-
Dùng ổn, giá vừa phải
Tam thất 6 năm tuổi
-
Thời điểm vàng
-
Saponin đạt đỉnh (có nghiên cứu saponin Rg1 cao hơn sâm TQ)
-
Củ rắn, thơm, vị chuẩn
-
Là loại ông anh tôi luôn ưu tiên khai thác
Tam thất 7 năm
-
Cực hiếm
-
Giá rất cao
-
Củ “đầy chất” nhưng ít người đào đến tuổi này vì rủi ro lớn
Ông anh tôi nói:
“Tam thất bắc 6 tuổi là nhiều khi bằng hoặc hơn cả sâm Trung Quốc loại cao cấp. Không phải tự nhiên mà nó đắt.”
Tác dụng của tam thất Bắc dưới góc nhìn khoa học
Tôi nói thật với các bác, ngày trước tôi chỉ biết tam thất Bắc qua lời truyền miệng: bổ máu, cầm máu, tiêu viêm. Nhưng khi được ông anh đưa cho vài nghiên cứu khoa học quốc tế, tôi mới thực sự thấy bất ngờ vì giá trị thật của nó cao hơn những gì dân mình thường nói.
Trong các tài liệu dược lý, tam thất Bắc được nghiên cứu sâu nhất về:
-
Saponin nhóm Rb
-
Saponin nhóm Rg
-
Notoginsenosides – hoạt chất đặc trưng chỉ có ở tam thất Bắc
Nghiên cứu chỉ ra tam thất Bắc có tác dụng mạnh lên:
Tim mạch
Tam thất Bắc giúp:
-
Làm mạnh thành mạch
-
Hỗ trợ giảm nguy cơ xơ vữa
Đây là lý do người lớn tuổi dùng rất hợp.
Hệ miễn dịch
Một số nghiên cứu chứng minh:
-
Saponin Rg1 giúp nâng cao sức đề kháng
-
Giảm phản ứng viêm
Tế bào và quá trình oxy hóa
Chiết xuất tam thất Bắc có khả năng:
-
Giảm stress oxy hóa
-
Bảo vệ tế bào
-
Hạn chế viêm mãn tính
Đây là cơ sở để giải thích vì sao nhiều người dùng tam thất thấy da sáng hơn, cơ thể “nhẹ” hơn.
Hỗ trợ hồi phục sau chấn thương
Đây là tác dụng mạnh và nổi tiếng nhất của tam thất Bắc.
Những người:
-
bị chảy máu cam, chảy máu chân răng
Thì tam thất Bắc giúp hồi phục rất nhanh.
Ông anh tôi bảo:
“Tam thất Bắc là thứ đi vào máu nhanh nhất trong họ Panax. Nói dân dã thì nó làm cho máu ‘đi thông’, nhờ vậy mà tan bầm, giảm sưng cực nhanh.”
Tác dụng theo Đông y – công dụng trong dân gian
Không chỉ khoa học hiện đại, mà từ xa xưa Đông y đã dùng tam thất Bắc như một vị thuốc quý.
Trong Đông y, tam thất Bắc có vị:
-
ngọt
-
hơi đắng
-
tính ôn
-
đi vào hai kinh can và vị
-
Bổ huyết
-
Hoạt huyết
-
Chỉ huyết (cầm máu)
-
Tiêu viêm
-
Tán ứ
-
Giảm đau
Nhiều bài thuốc dân gian sử dụng tam thất Bắc:
Phụ nữ sau sinh
Dùng để:
-
bổ máu
-
hồi phục nhanh
-
giảm tình trạng đau mỏi, ù tai, choáng váng
Người bị chấn thương
Nhất là người bị bầm tím sau tai nạn, người tập gym chấn thương, người mắc chứng đau dây thần kinh.
Người bị đau đầu do thiếu máu
Huyết kém → não thiếu oxy → dễ choáng.
Tam thất giúp cải thiện lưu thông.
Người bị viêm hoặc phẫu thuật
Giúp chống viêm nhẹ và phục hồi nhanh.
Người muốn hỗ trợ điều trị khối u
Đặc biệt ở phụ nữ sau 30 tuổi.
Đây là lý do tam thất Bắc luôn đứng đầu danh sách thảo dược cho phụ nữ.
Saponin trong tam thất Bắc: vì sao vượt mặt nhiều loại sâm Trung – Hàn?

Phần này tôi ghi lại nguyên văn những gì ông anh từng nói:
“Người ta cứ nghĩ sâm là nhất, nhưng thật ra không phải đâu. Xét riêng nhóm saponin Rg1 và Rb1 thì tam thất Bắc già 6 năm tuổi còn cao hơn nhiều loại sâm Hàn và sâm Trung giá tầm trung.”
Tôi cũng từng xem bảng định lượng saponin mà anh gửi phòng lab.
Kết quả đúng như anh nói, tam thất Bắc loại già có:
-
Rg1 cực cao
-
Rb1 vượt ngưỡng dược điển
-
Tổng saponin gấp 2–3 lần mức yêu cầu
Điểm đặc biệt:
-
Tam thất Bắc có ít hoặc không có MR2 (hoạt chất đỉnh của sâm Ngọc Linh và sâm Lai Châu)
-
Nhưng lại cực mạnh ở Rg1 – Rb1
Nên nếu nói saponin ở góc “tổng thể”, sâm Ngọc Linh,Sâm Lai Châu vẫn là vua, nhưng nếu xét riêng từng nhóm, tam thất Bắc “ăn đứt” nhiều loại sâm ngoại.
Vì vậy người ta mới nói:
“Giàu thì dùng sâm, không giàu thì dùng tam thất, hiệu quả không kém là bao.”
So sánh tam thất Bắc – tam thất Nam – tam thất Trung Quốc
Đây là phần khiến nhiều bác nhầm lẫn nhất.
Tam thất có đến 3 loại phổ biến, mỗi loại tính chất khác nhau.
Tam thất Bắc

-
Vị đắng – ngọt hậu
-
Nhiều saponin (6-7 năm tuổi thì ngang hoặc hơn so với sâm)
-
Tác dụng mạnh
-
Giá cao
-
Màu ruột vàng hoặc xanh rêu
-
Củ cứng
Đây là loại tôi đang viết trong bài.
Tam thất Nam

-
Thuộc họ khác, không cùng họ Panax
-
Vị nhạt
-
Tác dụng kém
-
Chủ yếu dùng cầm máu ngoài da
-
Giá rẻ
-
Hình củ dài, trắng, nhẵn
Tam thất Trung Quốc

-
Ngoại hình đẹp
-
Củ to
-
Giá rẻ
-
Thớ xốp
-
Saponin thấp hơn loại Bắc trồng tại Việt Nam
-
Đa số là loại 2–3 năm tuổi nhổ non
Nhiều nơi bán tam thất TQ nhưng nói là tam thất Bắc.
Ông anh tôi bảo:
“Nhìn cái là biết ngay, nhưng người mua bình thường khó phân biệt.”
Cách nhận biết tam thất Bắc thật – giả (chi tiết, dễ hiểu)
Tôi tóm gọn các dấu hiệu mà ông anh tôi dạy tránh sau lầm:
Nhìn ruột
-
Xanh rêu hoặc vàng đậm → hàng già, tốt
-
Trắng hoặc vàng nhạt → hàng non, hàng TQ
Ngửi mùi
-
Thơm dịu, mùi thảo dược tự nhiên → hàng chuẩn
-
Hôi, chua, hắc → hàng kém hoặc hàng sấy lại
Nếm vị
-
Đắng mạnh, hậu ngọt lâu → đúng tam thất Bắc
-
Đắng nhẹ, không hậu → hàng TQ
-
Ngọt ngay → có thể tẩm đường
Độ cứng
-
Rất cứng, nảy khi rơi xuống nền → hàng già
-
Mềm → hàng non
Ngoại hình
-
Xấu, gồ ghề → hàng xịn
-
Đẹp, tròn đều → hàng TQ
Vùng trồng tam thất Bắc tốt nhất (phân tích thổ nhưỡng – khí hậu)
Theo kinh nghiệm 20 năm của ông anh tôi, có 3 vùng trồng tam thất Bắc đỉnh nhất:
Lai Châu
-
Khí hậu lạnh quanh năm
-
Độ cao lớn
-
Nền đất cổ tự nhiên
-
Củ chắc
-
Saponin cao
Hà Giang
-
Sương mù nhiều
-
Thổ nhưỡng kiềm nhẹ
-
Củ nhỏ nhưng rất rắn
Lào Cai
-
Nhiều vùng núi cao
-
Khí hậu khô hơn 2 vùng kia
-
Củ thơm, vị đậm
Những vùng này đều cho chất lượng tương đương, có thể là hơn Vân Sơn của Trung Quốc.
Ông anh tôi thường nói:
“Tam thất cũng như con người, sống ở môi trường nào thì tính chất nó giống môi trường đó. Trồng đúng nơi, nó mới thành thuốc.”
Tam thất hoang có thật sự tốt không? Sai lầm rất nhiều người mắc phải
Phần này tôi muốn nói kỹ, vì 10 người thì hết 8 người hiểu nhầm.
Dân mình cứ nghĩ cái gì “hoang” thì tốt hơn “trồng”. Nhưng riêng với tam thất, điều đó không đúng.
Ông anh tôi bảo thế này:
“Tam thất hoang vị nhạt, ngứa họng, rất ít saponin. Nó không thể nào bằng tam thất Bắc trồng đúng kỹ thuật được.”
Tôi từng thử một củ tam thất hoang mà anh đưa. Vị… khó tả:
-
không đắng
-
không hậu
-
hơi chát
-
nuốt xuống có cảm giác gai gai cổ
Anh giải thích:
-
Tam thất hoang mọc trong điều kiện thiếu dưỡng chất
-
Rễ không tích đủ saponin
-
Không đạt tiêu chuẩn dược tính
-
Chỉ hợp… ngâm rượu cho vui
Trong khi tam thất Bắc trồng:
-
được theo dõi từng năm
-
đủ tuổi mới thu hoạch
-
saponin tích đúng chu kỳ
-
vị chuẩn tam thất
Nhiều bác nghe quảng cáo tam thất hoang “quý lắm” rồi mua. Sau mới biết, tốt nhất vẫn là tam thất Bắc trồng 6 năm tuổi trở lên, vì đó là dược liệu thật sự.
Giá tam thất Bắc: theo tuổi củ – theo vùng – theo mùa
Giá tam thất Bắc không ổn định, vì phụ thuộc rất nhiều yếu tố.
Tôi ghi lại bảng giá mà tôi và ông anh thường theo dõi để các bác tham khảo.
(Vừa đăng giá đã bị 500 ae bán thảo dược vào chửi, nên tôi bỏ đi rồi , các bác thông cảm kk )
Giá theo tuổi củ
-
Tam thất Bắc 3 năm: rẻ nhất, ít người dùng
-
Tam thất Bắc 4–5 năm: giá trung bình, hiệu quả ổn
-
Tam thất Bắc 6 năm: loại tốt nhất, giá cao, hiếm
-
Tam thất Bắc 7 năm: cực hiếm, rất đắt, ít nơi có
Hàng 6 năm tuổi thường đắt gấp 2–3 lần hàng 3 năm tuổi.
Giá theo vùng trồng
-
Lai Châu: cao nhất
-
Hà Giang: tương đương
-
Lào Cai: thấp hơn một chút
-
Tuyên Quang, Sơn La: giá mềm hơn, chất lượng phụ thuộc từng vườn
Giá theo mùa
Tam thất Bắc thu hoạch theo đợt, thường:
-
Tháng 9 → Tháng 2 năm sau
-
Mùa lạnh giá cao hơn vì chất lượng củ tốt
-
Mùa nóng giá đôi khi nhẹ xuống do nhu cầu giảm
Giá theo hình thức
-
Củ tươi → rẻ hơn củ khô
-
Củ khô ướp mật ong → giá cao hơn
-
Bột tam thất → giá cao nhưng dễ bị trộn, phải cẩn thận
Ông anh tôi luôn khuyên:
“Muốn dùng chất lượng cao thì chọn củ. Bột tam thất dễ làm giả lắm, trộn bột gì vào cũng được.”
Cách dùng tam thất Bắc: liều lượng chuẩn cho từng đối tượng
Đây là phần mà rất nhiều bác hỏi tôi mỗi ngày.
Sử dụng tam thất Bắc đúng cách sẽ phát huy tối đa hiệu quả.
Liều lượng chung
Người lớn dùng:
-
2–5g bột tam thất mỗi ngày
-
Chia làm 1 hoặc 2 lần
-
Thái lát
-
Hãm với nước nóng 70–80 độ
-
Uống như trà
Phụ nữ sau sinh
Dùng từ tháng thứ 2 trở đi:
-
2g/ngày
-
Giúp tiêu ứ, bổ máu, giảm đau mỏi
Người mới phẫu thuật, chấn thương
Người già, người huyết áp thấp
-
1–2g/ngày
-
Nên dùng buổi sáng để tránh buồn ngủ
Người muốn làm đẹp
-
2g/ngày
-
Dùng đều 1–2 tháng sẽ thấy da sáng hơn
Không nên dùng khi nào?
-
Phụ nữ đang mang thai
-
Người bị xuất huyết nội chưa cầm
-
Trẻ em dưới 13 tuổi
-
Người đang sốt cao
Ông anh bảo:
“Tam thất bổ huyết nhưng cũng hoạt huyết. Bà bầu dùng vào là không được.”
Ai nên dùng – Ai không nên dùng tam thất Bắc
Ai nên dùng
-
Người thiếu máu
-
Người hay đau đầu do tuần hoàn kém
-
Người muốn tăng cường sức đề kháng
Ai không nên dùng
-
Phụ nữ mang thai
-
Trẻ nhỏ
-
Người đang điều trị thuốc chống đông
-
Người đang xuất huyết nặng
-
Người dị ứng họ Panax (hiếm gặp)
FAQ – 20 câu hỏi thường gặp nhất về tam thất Bắc
Tôi lựa chọn những câu mà các bác hay hỏi tôi nhất:
-
Bột tam thất có dễ bị làm giả không?
-
Phụ nữ mang thai dùng được không? (Không)
-
Người huyết áp cao dùng được không? (Dùng được, liều thấp)
-
Người tập gym dùng được không?
-
Tam thất hoang có tốt không? (Không bằng tam thất Bắc)
-
Tam thất Bắc có gây mất ngủ không?
-
Nên uống trước hay sau ăn?
-
Trẻ em dùng được không? (Không khuyến cáo)
-
Nên mua củ hay mua bột?
-
Saponin trong tam thất có hại không?
-
Dùng tam thất để làm đẹp có hiệu quả không?
-
Có nên uống mỗi ngày không?
Tôi tổng hợp lại đây các bạn tiện tìm đọc nhé
Gợi ý các bài viết liên quan
-
Cách nhận biết tam thất Bắc xịn
-
Tam thất Bắc so sánh tam thất Trung Quốc
-
Tác dụng tam thất Bắc theo nghiên cứu
-
Cách dùng tam thất Bắc cho phụ nữ sau sinh
KẾT : TAM THẤT BẮC – MỘT LOẠI DƯỢC LIỆU ĐÁNG ĐỂ ĐẦU TƯ CHO SỨC KHỎE
Viết đến đây, tôi muốn nói thật với các bác một câu:
Nếu không nhờ ông anh tôi – người vừa trồng sâm vừa trồng tam thất gần hai chục năm – chắc tôi khó có được góc nhìn đúng về loại dược liệu này.
Tam thất Bắc, nhìn thì chỉ là củ nhỏ, xấu xí, giá lại cao hơn nhiều loại củ khác, nhưng khi hiểu về:
-
tuổi củ
-
vùng trồng
-
saponin
-
thổ nhưỡng
-
cách chế biến
-
tác dụng thật sự
-
và sự khác biệt giữa từng loại
…thì mới thấy nó xứng đáng với giá trị mà nhiều người vẫn hay nghi ngờ.
Tôi tin rằng, với bài Pillar này, các bác đã:
-
phân biệt được tam thất Bắc và tam thất khác
-
biết cách xem hàng chuẩn – hàng non – hàng pha
-
hiểu vì sao tuổi 6 năm là thời điểm vàng
-
hiểu tác dụng thật sự dựa trên nghiên cứu khoa học
-
biết nên dùng cho ai – bao nhiêu – dùng thế nào
-
tránh được tình trạng bị lừa khi mua hàng
-
và yên tâm hơn khi chọn tam thất Bắc để sử dụng
Tôi làm tam thất lâu năm, và học được một điều:
Sản phẩm tốt phải đi cùng kiến thức tốt.
Người bán có tâm thì phải chia sẻ cho khách mọi góc cạnh, không giấu nghề, không làm mập mờ.
Hy vọng bài này sẽ giúp các bác yên tâm hơn khi sử dụng tam thất Bắc cho bản thân hoặc người thân.
Và quan trọng nhất là chọn được đúng loại – đúng tuổi – đúng nguồn để không phí tiền, không phí sức.
